Ήρωες Ι από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών

Ήρωες Ι

Ένα χρόνο πριν το 2021 και τη μεγάλη επέτειο διακοσίων χρόνων από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών έδωσε στη φετινή καλλιτεχνική περίοδο (2019 – 2020) τον υπέρτιτλο Ήρωες (χθες, σήμερα, αύριο…), ο οποίος θα διατρέξει και την επόμενη χρονιά. Με την πεποίθηση ότι οι ήρωες δεν ζουν μόνο στις σελίδες των βιβλίων, αλλά είναι και όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες, οι επιστήμονες και οι διανοούμενοι που άνοιξαν νέους δρόμους, όπως και οι καθημερινοί άνθρωποι που κάνουν δύσκολες επιλογές. Η πρώτη συναυλία του ομώνυμου Κύκλου αναδεικνύει σημαντικά έργα Ελλήνων συνθετών που αντλούν από την Εθνική ΠαλιγγενεσίαΞεκινώντας από το συμφωνικό ποίημα Ο Θάνατος της Αντρειωμένης του Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ελληνική μουσική ζωή κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, όπως και ο διεθνώς αναγνωρισμένος Γεώργιος Σκλάβος που υπογράφει το συμφωνικό ποίημα Αετός, που ακολουθεί. Το πρόγραμμα συνεχίζεται με το επικό Κοντσέρτο για βιολί του μέγιστου Νίκου Σκαλκώτα και τον εντυπωσιακό Ιόνιαν Ηλίας Καντέσα να αποδίδει τους ακροβατικούς σολιστικούς ελιγμούς του. Στον επίλογο της βραδιάς, οι Κλέφτικοι Χοροί του Μικρασιάτη Πέτρου Πετρίδημέλους της Εθνικής Σχολής, που άφησε έργο πολυποίκιλο καλύπτοντας όλες τις μουσικές φόρμες. Στο πόντιουμ επιστρέφει ο ραγδαία ανερχόμενος Έκτορας Ταρτανής.

Το σχόλιο του σολίστ:
«Αυτό που κάνει το Κοντσέρτο για βιολί του Σκαλκώτα δυσκολότερο από άλλα είναι η απίστευτη πυκνότητα και πολυπλοκότητα της ορχηστρικής παρτιτούρας. Πρέπει να ερμηνευθεί, τόσο από την ορχήστρα όσο και από τον σολίστ, με ιδιαίτερη μουσική σαφήνεια, εκφράζοντας πάντα τη γλώσσα που επιχειρεί να εκφράσει ο συνθέτης, συνδυάζοντας παράλληλα έντονες ρυθμικές παρορμήσεις. Ανακάλυψα επίσης, κάποια αρκετά ενδιαφέροντα και κρυμμένα μοτίβα παραδοσιακής ελληνικής μουσικής σε όλο το έργο και ειδικά στο τελευταίο μέρος. Ελπίζω ότι θα καταφέρουμε να αναδείξουμε όλα αυτά τα στοιχεία.»

Το σχόλιο του μαέστρου:
«Η δωδεκαφθογγική μουσική είναι ιδιαίτερα απαιτητική, επειδή θέλει μεγάλη αφοσίωση και πολλή δουλειά για να γίνει κατανοητή από την ορχήστρα, αλλά και από το κοινό. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να γίνει διαφανές το μουσικό υλικό, επειδή – και στον Σκαλκώτα ιδιαίτερα – είναι εξαιρετικά πολύπλοκο. Τα άλλα τρία κομμάτια χρειάζονται μια ιδιαίτερη προσέγγιση ως προς την μουσικότητά τους. Ο κάθε συνθέτης μας ταξιδεύει σε έναν άλλον κόσμο, τον οποίο καλούμαστε να εξερευνήσουμε μουσικά όσο πιο αυθεντικά γίνεται.»

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ

ΜΑΝΩΛΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ (1883–1962)
Ο θάνατος της αντρειωμένης, συμφωνικό ποίημα
ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ (1904–1949)
Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΚΛΑΒΟΣ (1886-1976)
Αετός, συμφωνικό ποίημα
ΠΕΤΡΟΣ ΠΕΤΡΙΔΗΣ (1892–1977)
Κλέφτικοι Χοροί
ΣΟΛΙΣΤ
Ιόνιαν Ηλίας Καντέσα, βιολί

ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ
Έκτορας Ταρτανής

19:45: Εισαγωγική ομιλία του Νίκου Λαάρη για τους κατόχους εισιτηρίων.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ

Τιμές εισιτηρίων: 25€, 20€, 15€ και 8€ (εκπτωτικό)
Προπώληση από 24 Ιουλίου 2019

 

Η συναυλία εντάσσεται σε κύκλο συναυλιών για τον οποίο υφίστανται προνομιακές τιμές εισιτηρίων. Πληροφορίες παρέχονται στη σελίδα των εισιτηρίων και στα ταμεία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ…

ΜΑΝΩΛΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΗΣ (1883 – 1962)
Ο θάνατος της αντρειωμένης, συμφωνικό ποίημα

Το συμφωνικό ποίημα Ο Θάνατος της αντρειωμένης εγράφη κατά το Πάσχα του 1944. Είναι εμπνευσμένο από τους αγώνες και τις θυσίες του αγώνα κατά του καταχτητή και βασισμένο απάνω στο γνωστό μοτίβο του χορού του Ζαλόγγου. Η ηρωίδα ύστερα από ολόκληρη συμφωνική ανάπτυξη του μουσικού θέματος, χάνεται κι εξαϋλώνεται χορεύοντας το χορό του μαρτυρίου, ενώ αργοί πένθιμοι κι ύστερα αναστάσιμοι φθόγγοι στεφανώνουνε το μαρτύριο και τη θυσία της. Ο συνθέτης ευλαβικά αφιέρωσε το έργο στη μνήμη της αγγελόμορφης Ελληνογαλλίδας Simone Séailles, την κόρη της μεγάλης Ελληνίδας τραγουδίστριας Σπεράντσας Καλό που, αφού επρωτοστάτησε στον αγώνα της Γαλλικής αντίστασης, έπεσε θύμα στη μανία του καταχτητή και ως τις τελευταίες της στιγμές δεν έπαψε να είναι υπόδειγμα ηρωισμού και αυτοθυσίας στην ιδέα της Ελευθερίας.

Ανατύπωση από το πρόγραμμα συναυλίας της Κ.Ο.Α. στις 26 Οκτωβρίου
1945, όταν έγινε η πρώτη εκτέλεση του έργου υπό τη διεύθυνση του συνθέτη.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΚΛΑΒΟΣ (1888 – 1976)
Αετός, συμφωνικό ποίημα

Το δημοτικό τραγούδι «Αετός», πάνω στο οποίο ο κ. Γεώργιος Σκλάβος εβάσισε το ομώνυμο συμφωνικό του ποίημα, είναι ένα απ’ τα ωραιότερα της δημοτικής μας ποιήσεως, είχε δε τόσον ενθουσιάσει τον Γκαίτε ώστε να το μεταφράσει. Για το ίδιο ποίημα ο Fauriel γράφει: «Απ’ όλα τα κλέφτικα τραγούδια, υπερέχει ο «Αετός» κυρίως για την άγρια ευτολμία στην επινόηση, την ορμητική φορά της φαντασίας και τη μεγάλη απλότητα στην έκφραση…». Ιδού ένα μέρος του ποιήματος:
Ένας αετός εδιάβαινε, ένας αετός διαβαίνει·
            Κρατούσε και στα νύχια του ανθρώπινο κεφάλι.
            Βολές, βολές το τσίμπαγε, βολές, βολές του λέει:
            Κεφάλι κακοκέφαλο, μωρέ κακό κεφάλι,
            Τι είν’ αυτό που έκαμες κι είσαι κριματισμένο
            Πώς σούρτε και κατάντησες στα νύχια τα δικά μου;
            Φάγε πουλί τα νιάτα μου, φάγε και την αντρειά μου,
            Να κάνεις πήχυ το φτερό και πιθαμή το νύχι.

Ηρωικό αληθινά ποίημα ο «Αητός» συμβολίζει ταυτόχρονα τη συνεχή πάλη μεταξύ δυνάστη και δυναστευομένου· συμβολίζει τον αγώνα της ελληνικής φυλής κατά τα μακριά χρόνια της δουλείας. Ο κ. Γ. Σκλάβος, ανεξαρτήτως των μουσικών στοιχείων που αντλεί απ’ τη δημοτική μούσα, μεταχειρίζεται για τη σύνθεση του συμφωνικού του ποιήματος πλήθος ακόμη άλλων θεμάτων δικής του εμπνεύσεως.

Ανατύπωση από το πρόγραμμα συναυλίας της Κ.Ο.Α. στις 26 Οκτωβρίου 1945

ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ (1904 – 1949)
Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα

  1. Molto appassionato
  2. Andante con spirito
  3. Allegro vivo vivacissimo

Το  Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα του Νίκου Σκαλκώτα από την πλευρά ενός Έλληνα βιολιστή

Το 1921 ο δεκαεπταετής απόφοιτος  του Ωδείου Αθηνών Νίκος Σκαλκώτας πηγαίνει στο Βερολίνο για να τελειοποιηθεί στο βιολί και γυρίζει (οριστικά το 1933) συνθέτης. Το βιολί θα παραμείνει το όργανό του και το κυριότερο εργαλείο για την επιβίωσή του. Αν το 1925 γράφει για την φίλη του, βιολονίστα Νέλλη Ασκητοπούλου την Σονάτα για σόλο βιολί, το 1937 γράφει  κατά πάσα πιθανότητα για τον εαυτό του, το κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα. Είναι η εποχή κατά την οποία ο γεννημένος στη Χαλκίδα συνθέτης έχει παγιδευτεί  στην χώρα του, έχει αφήσει γυναίκα και παιδί μακριά του, καριέρα, προοπτική για αναγνώριση, ελπίδα, τα πάντα. Μόνον η αβάστακτη ανάγκη να γράψει μουσική τον επαναφέρει στη δημιουργία. Αποδέκτες  έργων, όπως τα αριστουργηματικά κουαρτέτα με αριθμό 3 και 4 και το κοντσέρτο για βιολί, είναι ιδανικοί εκτελεστές, οραματικές ορχήστρες, όπως ίσως η Φιλαρμονική του Βερολίνου που ήξερε καλά, μαέστροι όπως ο Φουρτβένγκλερ ή ο Μητρόπουλος. Στην πράξη δεν περιμένει τίποτα από κανένα. Σκιώδης σολίστ του κοντσέρτου του,  ο ίδιος. Έτοιμος να απαντήσει με το βιολί του σε κάθε έναν που θα του έλεγε πως αυτά που γράφει δεν παίζονται. Ο βιολιστής – συνθέτης θα αντιδράσει στην γνωριμία με τα  κοντσέρτα του Μπετόβεν και του Μπραμς γράφοντας το δικό του, όπως ακριβώς έκανε όταν έγραφε τη σονάτα του μετά την μελέτη του έργου για σόλο βιολί του Μπαχ. Γράφει χωρίς καμία διάθεση συμβιβασμού ως προς τις τεχνικές δυσκολίες.  Ο βιολιστής καλείται, ή μάλλον προκαλείται να εκτελέσει ακροβατικούς ελιγμούς πάνω στο όργανο, χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα της βιολιστικής γαστρονομίας. Το ίδιο το κοντσέρτο αποτελεί μία επική περιπλάνηση,  στο πλαίσιο της γενικότερα ατονικής προσωπικής μουσικής γλώσσας που διαμορφώνει ο συνθέτης, κάνοντας χρήση πλουσιότατου υλικού από μοτίβα και θεματικές ιδέες. Υλικό και τεχνική, καταστάλαγμα σοβαρότατων σπουδών, ικανότητα αφομοίωσης του διεθνούς μουσικού προβληματισμού, βαθιά γνώση της εθνικής μουσικής κληρονομιάς, ευαισθησία και διορατικότητα σε «αιρετικά» ερεθίσματα, όπως το ρεμπέτικο, πολύ πριν επισημοποιηθεί και γίνει το αντικείμενο της μουσικής εικονομαχίας μετά τον πόλεμο. Με την προσωπική του σφραγίδα, η οποία κάνει τα έργα του άμεσα αναγνωρίσιμα.

Οι φετιχιστές της βιολιστικής τέχνης, όπως διαμορφώθηκε τα τελευταία εκατό χρόνια, πιθανώς να συγκινηθούν από την εξέλιξη του κοντσέρτου για βιολί και ορχήστρα από τον Μπετόβεν ως τον Σκαλκώτα. Ο Μπετόβεν γράφει το κοντσέρτο του για τον Κλέμεντ που το κακοποιεί στην πρεμιέρα. Το έργο ξεχνιέται για σαράντα χρόνια μέχρι να το παρουσιάσει ο Μέντελσον με τον νεαρό Γιόαχιμ στο βιολί, δάσκαλο του Βίλυ Χες, δασκάλου του Σκαλκώτα. Ο  Σκαλκώτας  συνδέεται στενά με το κοντσέρτο αυτό, το οποίο έχει ήδη παίξει στις διπλωματικές του εξετάσεις. Ο Γιόαχιμ θα συνεργαστεί με τον Μπραμς στη σύνθεση του δικού του κοντσέρτου, ενός κοντσέρτου που εμφανώς ακολουθεί τα χνάρια του Μπετόβεν, βάζοντας την ερμηνευτική του πίστη και σφραγίδα απέναντι στους συνήθως διστακτικούς κριτικούς αλλά και τους αρνητικότατους βιρτουόζους  βιολιστές οι οποίοι, σε κοινή  γραμμή ως προς τα συγκεκριμένα έργα, παρατηρούσαν πως είναι πιο πολύ συμφωνικά παρά βιολιστικά.  Από τον Γιόαχιμ στον Σκαλκώτα, γενεές δύο… μόνο!

Η ομοιότητα της γενικής δομής του κοντσέρτου του Σκαλκώτα ως προς το αντίστοιχο του Μπραμς, στο οποίο προφανώς απαντά ο βιολιστής-συνθέτης, δεν φαίνεται τυχαία. Η εκτενής εισαγωγή της ορχήστρας στο πρώτο μέρος με την κλασική έκθεση των θεματικών ιδεών, η δραματική ανάπτυξη, η ήρεμη κατάληξη πριν το τελικό ξέσπασμα, ο φθόγγος ρε να κυριαρχεί στην καταληκτική συγχορδία, την κοινή τονικότητα των κοντσέρτων του Μπετόβεν και του Μπραμς… Η έκθεση του ελεγειακού θέματος στο δεύτερο μέρος ακούγεται από το όμποε, και το  φινάλε, σε φόρμα λαϊκότροπου χορευτικού ροντό οδηγείται με φρενήρη ρυθμό σε ένα οργιαστικό τέλος… Σίγουρα ένας Πάμπλο ντε  Σαραζάτε θα αρνιόταν  να το παίξει –όπως και του Μπραμς- λέγοντάς του πως «…εγώ δεν θα κάθομαι με το βιολί στο χέρι να ακούω το όμποε να παίζει τη μόνη μελωδία στο μέρος».

Είναι περίεργο πως ένα τέτοιο έργο δεν έχει κατακτήσει την εγχώρια παραγωγή ικανότατων βιρτουόζων, οι οποίοι προτιμούν πολλές φορές απλώς άλλες ιδέες -έργα για το ρεπερτόριό τους, όχι κατ’ ανάγκην «προσιτότερα» στο ευρύ κοινό. Κοινός παρονομαστής, η «παράδοση της ερμηνείας», παράδοση που συνήθως ξεκινά από κάποιους ερμηνευτές με ένστικτο, διορατικότητα, πατριωτισμό και ακλόνητη πίστη, εκεί όπου η πολιτεία ασκεί το αυτονόητο καθήκον της απέναντι στην ντόπια σημαντική παραγωγή, δημιουργώντας τις απαραίτητες συνθήκες για την διάδοση ενός έργου. Όπως, ας πούμε, την έκδοσή του. Όσο αδιανόητο και αν ακούγεται, το έργο του Σκαλκώτα παραμένει για τον Έλληνα και ξένο βιολιστή ανέκδοτο! Το υλικό που θα μπορούσε να αγοράσει κανείς για ένα κοντσέρτο, όπως του Μπετόβεν ή του Μπεργκ και του Σαίνμπεργκ, μία μεταγραφή για βιολί και πιάνο, έτσι ώστε ο βιολιστής να μπορέσει να το μελετήσει και ενδεχομένως να το ερμηνεύσει, στην περίπτωση του κοντσέρτου του Σκαλκώτα, όπως και του μεγαλύτερου μέρους του έργου του, δεν υπάρχει. Παρά την έξωθεν καλή μαρτυρία, τους διθυράμβους των ξένων κριτικών, τις απίστευτες για ελληνικό έργο διακρίσεις, την καταχώρηση του συνθέτη και του έργου του στη βασική δισκοθήκη του κάθε φιλόμουσου. Παρά την αγάπη και το ενδιαφέρον που έδειξαν ξένοι βιολιστές, ηχηρά ονόματα, που ανταποκρίθηκαν στις προκλήσεις του έργου, το έπαιξαν και σε κάποιες περιπτώσεις, όπως σε αυτή του Λοράν Φένιβες, το ύμνησαν ως ένα από τα καλύτερα κοντσέρτα του 20ου αιώνα.

Το αυτονόητο καθήκον στην ελληνική μουσική δημιουργία και όσα αυτό πρακτικά σημαίνει, όπως αναφέρει ο Γιώργος Σισιλιάνος στα πολύτιμα «κείμενα για τη Μουσική», δεν μοιάζει καθόλου αυτονόητο.

Γιώργος Δεμερτζής
Ανατύπωση από το πρόγραμμα συναυλίας της Κ.Ο.Α. στις 5 Οκτωβρίου 2012

ΠΕΤΡΟΣ ΠΕΤΡΙΔΗΣ (1892 – 1977)
Κλέφτικοι Χοροί

Ανάμεσα στους αξιόλογους Έλληνες συνθέτες που ακολούθησαν την παράδοση της Εθνικής Σχολής συμπεριλαμβάνεται και ο Μικρασιάτης συνθέτης Πέτρος Πετρίδης. Γεννημένος στη Νίγδη της Καππαδοκίας στις 23 Ιουλίου 1892, σπούδασε καταρχάς νομικά και πολιτικές επιστήμες στο Παρίσι ενώ τη σταδιοδρομία του ως μουσικοσυνθέτη την άρχισε το 1919. Το 1959 έγινε τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και αργότερα αντεπιστέλλον μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών. Συμμετείχε σε διεθνή μουσικά και μουσικολογικά συνέδρια καθώς και σε κριτικές επιτροπές διεθνών μουσικών διαγωνισμών. Ήταν μουσικοκριτικός ελληνικών, γαλλικών, αγγλικών και αμερικανικών εφημερίδων και περιοδικών και διετέλεσε διευθυντής του Γραφείου Τύπου της Βασιλικής Πρεσβείας στο Λονδίνο από το 1918-1920. Πέθανε το 1977 στην Κηφισιά. Ανάμεσα στα έργα του ξεχωρίζουν η επική συμφωνία του Διγενής Ακρίτας, το ορατόριο Άγιος Παύλος, η Βυζαντινή μνημόσυνος Ακολουθία, το χορόδραμα Ο πραματευτής, το μουσικόδραμα Ζεφύρα, πέντε Συμφωνίες, τρία Κοντσέρτα για πιάνο και ορχήστρα, δύο Σουίτες για ορχήστρα, Κοντσέρτα για έγχορδα και ορχήστρα, Χορικά και παραλλαγές επί βυζαντινών θεμάτων για ορχήστρα εγχόρδων, Δημοτικά τραγούδια εναρμονισμένα. Οι Κλέφτικοι Χοροί είναι το πρώτο έργο του συνθέτη για ορχήστρα. Γράφτηκε στα 1922, αργότερα όμως έγινε μία πιο έντεχνη επεξεργασία από τον ίδιο τον συνθέτη, η οποία και του έδωσε την οριστική του μορφή. Έργο σύντομο με ρωμαλέο όμως χαρακτήρα που, πέρα από κάποιους απόηχους της Ιεροτελεστίας της Ανοίξεως του Στραβίνσκι, φέρει την προσωπική σφραγίδα του συνθέτη.

Αμαλία Παπαδοπούλου-Συμεωνίδου
Ανατύπωση από το πρόγραμμα συναυλίας της Κ.Ο.Α. στις 6 Μαΐου 1994

You may also like...